قصر و زندان، جمع اضدادی است که به لطف تغییر و تحولات تاریخی در یک قالب گنجیده اند. زندان قصر از بناهای قدیمی پایتخت است که در گذر ایام زیر و بم های فراوانی را از سر گذرانده و پس از تغییر کاربری های متعدد، از سال ۱۳۹۱ با نام باغ موزه قصر در معرض دید عموم قرار گرفته است.
قدمت بنای اصلی به قرن دوازدهم هجری شمسی و عهد فتحعلیشاه برمی گردد. وی در سال دوم سلطنت خود، فرمان داد تا قصری خارج از تهران بنا شود. عمارتی که در اراضی خرم آباد آن زمان ساخته شد، بیرونی، اندرونی،کلاه فرنگی واستخر داشت. این کاخ به تدریج روزهای اوج خود را سپری کرد و از رونق افتاد. در دوران ناصری فوج قزاق به دستور پادشاه اردوی سالیانه خودرا در این محوطه برپا می کردند. دردوره مظفری باغ قصر قجری به دست اداره ژاندارمری افتاد وکاربری اصلی اش به دست فراموشی سپرده شد. عمارت های قصر هم که دیگر متروکه شده بود، رو به ویرانی نهاد. در سال ۱۲۸۴ ه.ش بخش اعظمی از قصرقاجار بر اثر وقوع سیل، تخریب شد اما با این حال بقایای ساختمان تا ۱۳۳۷ همچنان پا بر جا مانده بود.

پس از به قدرت رسیدن رضا شاه، قصر قاجاری که محوطه اش وسیع بود و ساختمان‌هایش بلااستفاده، محل مناسبی برای بنای زندان تشخیص داده شد و در اختیار سرتیپ درگاهی رئیس نظمیه قرار گرفت تا پس از بازسازی محبس جدید زندانیان شود. اینجا بود که پای نیکلای مارکف معمار صاحب نام روس به قصر قجری باز شد.

نیکلای مارکف در آذر سال ۱۲۶۱ ه. ش در خانواده‌ای سرشناس از افسران روسیه تزاری در تفلیس زاده شد. پدرش لو مارکف مشاور خصوصی خانواده ای اشرافی بود. نیکلای سال های نوجوانی را در گرجستان پشت سر گذاشت و پس از تحصیلات متوسطه برای ادامه تحصیل به سن پترزبورگ رفت. او در جنگ جهانی اول در ارتش روسیه نیرویی داوطلب بود و چندی هم با عنوان آجودان فرماندهی بریگاد قزاق در ایران خدمت کرد. پس از انقلاب روسیه، نیکلای کشور ما را برای اقامت برگزید و برای همیشه ماندگار شد.
مارکف در دانشگاه سلطنتی سنت پترزبورگ دانشجوی مشتاق معماری اسلامی و ادبیات فارسی بود و با تسلطی که بر فنون و مهارت های غربی کسب کرده بود، توانست در اوان قرن بیستم در ایران شهرت و محبوبیت فراوانی به دست آورد. وی سبک منحصر به فردی داشت که تلفیقی بود از فرهنگ مدرن، التقاطی، غربی و ایرانی که متناسب و منطبق با نیازهای عصر جدید کشورمان بود. او در سال ۱۳۰۰ه.ش از فعالیت نظامی کناره گیری کرد و به حرفه معماری بازگشت. بیشتر آثار معماری مارکف بین سال های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۹ ساخته شده اند.

ساختمان دبیرستان البرز از نخستین کارهای او به شمار می رود که در ۲۴ سالگی به انجام رسانید و اداره پست و تلگراف تهران، مدرسه ژاندارک، دانشسرای عالی، شهرداری قدیم تهران، کارخانه قند ورامین، مدرسه جدید دارالفنون، خانه پروفسور عدل، دبیرستان انوشیروان دادگر، مسجد امین‌الدوله، کارخانه سیمان تهران، سفارت ایتالیا، کلیسای حضرت مریم، ساختمان سینگر، عمارت مشیرالدوله و ورزشگاه امجدیه (شهید شیرودی) از جمله آثار وی به شمار می رود.

مارکف به اصول معماری بومی ایرانی بسیار وفادار بود و روش های سنتی ساختمان سازی و مصالحی مانند سنگ، آجر، کاشی و گچ، را به کار می برد. آجرهای خشتی که وی مورد استفاده قرار می داد، ابعادی ۲۰ در ۲۰ داشت و به آجر مارکفی مشهور شده بود.

اما زندانی که معمار روسی در قصر بر پا کرد، ۱۹۲ اتاق داشت، که ۹۶ اتاق آن پنج نفری و مابقی یک نفری بود. علاوه بر آن در قسمت مریض خانه شش اتاق شش نفری و شش اتاق یک نفری برای زندانیان بیمار ساخته شده بود. او در مجموعه زندان قصر مانند سایر پروژه های خود، طراحی صنعتی شهری را با ویژگی های سنتی ایرانی ترکیب کرد. این زندان در سال ۱۳۰۸ افتتاح شد و به اولین بازداشتگاه مدرن کشور بدل شد.

از قضای روزگار همان سرتیپ درگاهی، اولین زندانی قصر شد. او تنها دو روز پس از افتتاح ساختمان به دستور رضا خان به زندان افتاد، پس از چندی به حبس خانگی رفت و دیگر رنگ هیچ مقام و منصبی را ندید.

پس از درگاهی افراد زیادی به جرم سیاسی روانه قصر شدند. از عبدالحسین تیمورتاش وزیر دربار قدرتمند رضا شاه گرفته تا قوام السلطنه، بزرگ علوی، فرخی یزدی در دوران رضا شاهی؛ آیت الله طالقانی، محمدتقی شریعتی (پدر علی شریعتی)، اکبر هاشمی رفسنجانی، سید علی خامنه‌ای، مرتضی مطهری، محمد جواد باهنر در دوران پیش از انقلاب و امیر عباس هویدا در روزهای پس از انقلاب، تعدادی از این جمله اند.

نیکلای مارکف درتیرماه سال ۱۳۳۶ درگذشت و در قبرستان ارتدکس روس ها در تهران آرمید.

میانگین امتیازات ۴.۵ / ۵. تعداد امتیازات ۳۰

۲ نظر

  1. علیرضا

    ۲۲ خرداد ۱۳۹۹ ساعت ۲۲:۰۴

    خیلی ممنون. بسیار برایم جالب و خواندتی بود به خصوص شناخت معمار دبیرستان البرز و تلفیق قصر و زندان در کنار هم که واقعا نمیتوان پبش بینی کرد روزگار چه خوابهایی برای ما دیده…

    پاسخ دهید

  2. فاطمه

    ۲۳ خرداد ۱۳۹۹ ساعت ۱۱:۳۲

    اى کاش در این سایت از معماران ایرانى هم مطلبى منتشر بشه

    پاسخ دهید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این مطلب را از دست ندهید

کارلو اسکارپا، اسرارآمیز ترین شارح مدرنیسم

ایتالیا سرزمین شگفتی های هنر و معماری، اسطوره ای قرن بیستمی را به نام کارلو اسکارپا (Carl…